Ze względu na niejednorodny charakter astmy, która u różnych chorych może objawiać się na różne sposoby, astmę dzieli się na tzw. Fenotypy, czyli zespoły cech. Do najczęściej opisywanych fenotypów astmy należą:

  • Astma alergiczna
  • Astma niealergiczna
  • Astma ciężka
  • Astma otyłych
  • Astma późna

Szczególną postacią astmy jest astma zawodowa – mówimy o niej wówczas gdy jej objawy są związane z wykonywaną pracą zawodową, gdy pojawia się po raz pierwszy w czasie pracy zawodowej i objawy nasilają się w miejscu pracy.
Niezależnie od powyższego podziału mówimy również o astmie wysiłkowej oraz aspirynowej.

Astma alergiczna

Alergie są przyczyną ponad 80% przypadków astmy u dzieci i powyżej 50% przypadków astmy u dorosłych. Astmie alergicznej często towarzyszą inne choroby alergiczne tj.:

  • atopowe zapalenie skóry,
  • alergiczny nieżyt błony śluzowej nosa,
  • zapalenie spojówek oczu.

Wyniki alergicznych testów skórnych są dodatnie, a w surowicy krwi można oznaczyć alergenowo swoiste przeciwciała IgE. 

Przeciwciała IgE – przeciwciała (cząsteczki białkowe) produkowane przez układ odpornościowe w odpowiedzi na pierwszy kontakt z alergenem, wiążąc alergen inicjują kaskadę chorób alergicznych.

Testy skórne – to podstawowe badanie wykonywane w gabinecie lekarza alergologa. Ma ono na celu wykrycie potencjalnych alergenów uczulających pacjenta. Badanie polega na nałożeniu na przedramionach (w wyjątkowych przypadkach na plecach) kropli alergenów oraz dodatkowo dwóch substancji sprawdzających czy skóra pacjenta prawidłowo reaguje (kontrola ujemna i kontrola dodatnia) a następnie nakłuciu ich niewielkim nożykiem. Kontrola ujemna (rozpuszczalnik dla alergenów) w warunkach prawidłowych nie daje odczynu. Kontrola dodatnia (najczęściej roztwór histaminy) w warunkach prawidłowych zawsze daje pozytywną reakcję w postaci bąbla. Wynik badania jest odczytywany po kilkunastu minutach. Należy pamiętać, że dodatni wynik testu nie oznacza uczulenia.

Alergen to substancja  powodująca u osób uczulonych na nią reakcję alergiczną, podczas gdy w tych samych stężeniach jest obojętna dla osób zdrowych.

Alergia to stan, w którym alergeny (np. pyłki roślin, pokarmy, odchody roztoczy, zarodniki pleśni, inne) wywołują reakcję obronną organizmu, co powoduje powstanie objawów i dolegliwości tj.:

  • katar,
  • łzawienie spojówek,
  • kaszel, świsty przy oddychaniu, duszność = ASTMA,
  • swędzące zmiany skórne = ZESPÓŁ ATOPOWEGO ZAPALENIA SKÓRY,
  • objawy dyspeptyczne, bóle brzucha, wymioty.

Wśród najczęstszych alergenów prowadzących do powstania i rozwoju należy wymienić:

  • Roztocza kurzu domowego
  • Pleśnie
  • Pyłki roślin
  • Sierść
  • Karaluchy
  • Żywność

 

Astma niealergiczna

Objawy pojawiają się w związku z zakażeniem dróg oddechowych (wirusowym lub bakteryjnym). Przy astmie niealergicznej wyniki testów alergicznych są negatywne.

Polecana profilaktyka to:

  • coroczne szczepienia ochronne przeciwko grypie,
  • szczepienia przeciwko pneumokokom,
  • w sezonie infekcyjnym (wiosna, jesień) unikanie dużych zbiorowisk ludzkich  (kino, supermarket, środki komunikacji miejskiej),
  • unikanie dymu tytoniowego i innych czynników drażniących oskrzela (intensywne perfumy, dezodoranty, farby, lakiery, miejsca z dużą ilością kurzu lub pyłu).

Astma ciężka

Astma ciężka trudna do leczenia jest postacią najrzadziej występującą, lecz obarczoną najpoważniejszymi powikłaniami i najgorszym rokowaniem.

Pacjenci, którzy cierpią z powodu trudnej/opornej na leczenie astmy:

  • mają niską jakość życia z powodu częstych objawów i nieprzewidywalnych zaostrzeń astmy,
  • mają ograniczoną aktywność życiową, często są niezdolni do wykonywania swojego zawodu,
  • są szczególnie narażeni na poważne objawy niepożądane leków, zwłaszcza glikokortykosteroidów,
  • bardzo często występują u tych pacjentów choroby współistniejące, takie jak refluks żołądkowo-przełykowy i zapalenie zatok przynosowych.

Na powstanie i rozwój astmy ciężkiej ma wpływ kilka czynników. Można tu wymienić przede wszystkim czynniki genetyczne, źle leczone lub w ogóle nieleczone infekcje lub ciężkie przeziębienie. Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi astmy jest również tytoń – przy czym nie ma tu znaczenia czy jest to palenie czy bierne. Astma ciężka może także pojawić się u osób nadwrażliwych na aspirynę czy roztocza.

Astma ciężka według relacji pacjentów nie pozwala na przejście 200 metrów bez odpoczynku czy też codzienną aktywność w kuchni polegającą na gotowaniu czy też smażeniu. Roczny koszt leczenia chorego z ciężką astmą jest wielokrotnie wyższy niż pacjenta z astmą łagodną. Dlatego pacjenci ci wymagają specjalistycznej opieki i dostępu do nowych możliwości terapeutycznych i powinni mieć zapewnioną kompleksową opieką medyczną w wyspecjalizowanych do tego jednostkach. Podstawą opieki nad pacjentami chorującymi na astmę ciężką jest kompleksowa nad nimi opieka, gdyż u chorych tych często współistnieją inne choroby, których skuteczne leczenie warunkuje poprawę sytuacji zdrowotnej chorych. Chorzy ci poddawani są zabiegom operacyjnym z różnych wskazań, do których powinni być właściwie zabezpieczeni, a leki stosowane u nich z innych niż astma wskazań mogą wpływać na przebieg astmy. Dlatego tak ważna jest współpraca pomiędzy lekarzami różnych dziedzin w prowadzeniu takich chorych przy nadzorze całości leczenia przez alergologa bądź pulmonologa.

Astma ciężka jest ogromnym obciążeniem systemu zdrowia. W Europie średni koszt leczenia astmy ciężkiej jest 13-krotnie wyższy niż koszt leczenia astmy o zwykłym przebiegu. W Finlandii roczne wydatki związane z leczeniem 20% chorych, u których rozpoznano astmę ciężka stanowią aż 60% wszystkich kosztów ponoszonych przez państwo na diagnostykę i leczenie astmy. Istotny udział w tych wydatkach stanowią koszty leczenia szpitalnego, które jest najdroższe. W Stanach Zjednoczonych aż 51,2% wydatków na leczenie astmy stanowią koszty związane z hospitalizacją, 10,5% z pomocą doraźną, 18,4% z leczeniem ambulatoryjnym, a 19,9% to dotacje do leków.

 

Do niedawna leczenie ciężkiej astmy wiązało się z przewlekłym stosowaniem sterydów systemowych, obarczonych licznymi efektami ubocznymi. W ostatnich latach opracowano jednak nowe, doskonałe leki biologiczne, które dzięki programom lekowym dostępne są również w Polsce. Podawane w zastrzyku, raz na jeden-dwa miesiące, preparaty te umożliwiają kontrolę astmy ciężkiej eliminując gwałtowne ataki choroby, hospitalizacje, a przede wszystkim poprawiając jakość życia chorych i pozwalają na normalne funkcjonowanie nawet chorym z bardzo ciężkimi postaciami choroby.

 

Astma aspirynowa

U ok. 5-10% chorych na astmę (w przypadku astmy ciężkiej nawet 20%) po zażyciu leków z grupy  niesterydowych leków przeciwzapalnych (pochodne salicylanów) pojawiają się objawy niepożądane pod postacią napadu astmy, nieżytu nosa, pokrzywek i obrzęków naczynioruchowych a nawet wstrząsu anafilaktycznego. 

Objawy pojawiają się zwykle po 30-120 min od zażycia leków, ale mogą wystąpić nawet do 24 godzi od przyjęcia leku. Zwykle są bardzo nasilone i wymagają leczenia.

Nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne często występuje u chorych na astmę z towarzyszącymi objawami przewlekłego zapalenia zatok i błony śluzowej nosa, często z polipami nosa i zatok przynosowych. Zespół tych chorób, ponieważ zwykle występują razem nawywany jest triadą aspirynowa (nadwrażliwość na aspirynę i jej pochodne, astma, przewlekłe zapalenie zatok obocznych nosa i błony śluzowej nosa).

Pacjenci chorujący na astmę z objawami nadwrażliwości na pochodne salicylanów zwykle mają cięższy przebieg choroby i wymagają wyższych dawek leków przeciwastmatycznych. Często też są operowani z powodu nawracających polipów nosa utrudniających oddychanie przez nosa i będących przyczyną nasilonych objawów nieżytu nosa.

Zaleca się unikania niesterydowych leków przeciwzapalnych (NLPZ).

Pacjent z objawami ubocznymi po zażyciu niesteroidowych leków przeciwzapalnych powinien zgłosić się do swojego lekarza celem dalszej diagnostyki. Taka diagnostyka przeprowadzana jest w specjalistycznych ośrodkach alergologicznych. Zwykle w warunkach szptalnytch wykonuje się próby prowokacyjne (najczęściej doustne, czasami donosowe lub odoskrzelowe) z aspiryną lub z lekiem, który powoduje objawy. Po potwierdzeniu rozpoznania pacjent powinien uzyskać informacje o możliwości wystąpienia rekcji krzyżowych między różnymi NLPZ i otrzymać listę leków przeciwwskazanych i bezpiecznych.

Każdy chory z podejrzeniem astmy aspirynowej powinien konsultować z lekarzem stosowanie leków przeciwbólowych, przeciwgorączkowych i przeciwzapalnych, szczególnie kupowanych bez recepty. W szczególnych wypadkach podejmuje się próby odczulania chorych z nadwrażliwością na salicyllany. Decyzję o odczulaniu aspiryną podejmuje lekarz alergolog.